{"id":504,"date":"2015-12-03T12:01:20","date_gmt":"2015-12-03T10:01:20","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/?p=504"},"modified":"2015-12-04T10:26:36","modified_gmt":"2015-12-04T08:26:36","slug":"ep37-het-ware-schone-en-goede","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/ep37-het-ware-schone-en-goede\/","title":{"rendered":"EP37: het ware, schone en goede"},"content":{"rendered":"

Wanneer ik vertel dat ik mijzelf positioneer op het grensvlak van informatica en kunst reageren mijn toehoorders in de regel verbaasd: ‘kunst en informatica, dat zijn wel twee heel verschillende zaken’, zo luidt in het algemeen de reactie. Bij informatica, zo blijkt wanneer ik er op doorvraag, heeft men een beeld van techniek en wetenschap, terwijl kunst meer opereert op het persoonlijke, subjectieve vlak. Informatica en, meer algemeen, techniek wordt in het verlengde van deze opvatting ook als nuttig<\/em> of praktisch<\/em> gekenmerkt, terwijl kunst zich meer ophoudt binnen het gesubsidieerde en museale domein. De kunsten, dat zijn van die dingen die je in het Groninger Museum<\/a> tegenkomt \u2013 onduidelijk behalve voor een selecte groep van ge\u00efnteresseerden en ingewijden. Het kunstdomein, dat is een in zichzelf gekeerde endoscopische incestueuze bende die verder weinig met het alledaagse leven van doen heeft.<\/p>\n

De kunst als decoratie<\/em>, als recreatie<\/em>, als een kers op de taart van het werkende, deugdzame leven: leuk en aardig, maar het kan net zo goed zonder. Techniek, als materi\u00eble manifestatie van de (natuur)wetenschappen, kan in dit beeld als enige aanspraak maken op waarheid<\/em>: iets is waar<\/em> als en wanneer het werkt<\/em>, wanneer we een technologisch artefact kunnen maken dat op wetenschappelijk inzicht een bepaalde functionaliteit<\/em> uitvoert. Kunst, daarentegen, moet vooral mooi<\/em> zijn, vermaken, de zintuigen prikkelen, of desnoods stof tot nadenken bieden. Met waarheid heeft deze tak van menselijk kunnen niets van doen. En beide domeinen, wetenschap en kunst, staan op zich weer los van de vraag wat goed<\/em> is om te doen. Wetenschap en techniek doen, net zo min als kunst, ethische<\/em> uitspraken. Het feit dat de KNAW een ethische commissie<\/em><\/a> heeft, toont al aan dat wetenschappers zelf dit niet als inherent onderdeel van hun praktijk ervaren. En hoewel de link tussen politiek en kunst nog wel bestaat, mag er toch vooral niet getornd worden aan de autonomie<\/em> van de kunstenaar. De hedendaagse maatschappij lijkt zich te richten op deze driedeling: waarheid<\/em> is het domein van de wetenschappen, esthetiek <\/em>dat van de kunsten en ethiek<\/em> dat van de politiek. En de eerste van deze trits lijkt ook nog de primus inter pares<\/em> te zijn.<\/p>\n

Hoe voor de hand liggend deze driedeling voor ons ook lijkt te zijn, historisch gezien is zij relatief nieuw; de oorsprong hiervan kan worden teruggevoerd tot het begin van de Verlichting<\/a>\u00a0 en \u2013 iets verder \u2013 de (Noordelijke) Renaissance<\/a>. Tot die tijd was dat wat goed was, ook waar en mooi; dat wat waar was, was ook goed en mooi; en dat wat mooi was, was ook waar en goed. In de voorwetenschappelijke wereld, de wereld v\u00f3\u00f3r Galilei<\/a> of Descartes<\/a>, werden de fenomenen niet verklaard door middel van experimenten en abstracties, maar door te appelleren aan de Goddelijke interventie, het grote plan van de Almachtige dat zich af en toe op materi\u00eble wijze in het ondermaanse manifesteerde. Voor de middeleeuwer is<\/em> God in het beeld; een artefact, of dit nu een windmolen of een icoon is, werkt<\/em> (doet zijn ding, functioneert) dankzij de manier waarop dit voldoet aan dit grote plan.<\/p>\n

\"De<\/a><\/p>\n

Wanneer we bijvoorbeeld kijken naar de Ursulaschrijn in Brugge<\/a>, dan zien wij modernen daarin een fraai kunstwerk, ingelegd met goud en volgens de legende beschilderd met een penseel met maar \u00e9\u00e9n haar. Voor de late middeleeuwer vormt dit echter de meest directe verbinding met Ursula van Keulen<\/a> en via haar met de allerhoogste. De schrijn is geen kunstwerk in de moderne zin van het woord, maar eerder een werktuig<\/em>, bedoeld om de aanschouwers het goddelijke te laten ervaren en hun bestaan zin te geven door het in het ritueel in te passen. De middeleeuwer, voor wie het evangelie z\u00f3 dichtbij is, voor wie het zo’n fundamenteel onderdeel van zijn hele bestaan vormt, ziet het beeld niet als een losstaand object tegenover hem: voor hem is dit een onderdeel van de totaliteit van het leven. Het beeld is niet iets dat als franje gezien kan worden, maar iets dat betekenis geeft<\/em> aan het ritueel en hem hieraan herinnert. Hij wordt erdoor in zijn ziel geraakt<\/em> en hij ervaart daardoor iets van de goddelijke genade. Voor de middeleeuwer gebeurt niets zomaar, zonder doel of betekenis. Alles wat is komt uiteindelijk voort uit de goddelijke emanatie.<\/p>\n

Deze verticale metafysica<\/em>, de gedachte dat alles een transcendentale oorsprong heeft en van daaruit hi\u00ebrarchisch over de hele schepping\u00a0 uitwaaiert, beheerst het hele bestaan van de middeleeuwer. God is, uiteraard, het allerhoogste, \u00e9\u00e9n en eeuwig. Daaronder heb je de engelen, de mensen, de dieren, de planten en uiteindelijk de vier elementen \u2013 met daarbinnen weer allerhande hi\u00ebrarchie\u00ebn. Het zintuiglijk waarneembare is niet perfect zoals God, en dus ervaren we hierin verschillen in goedheid, schoonheid en waarheid. Zo lezen we bijvoorbeeld bij Thomas van Aquino<\/a> dat het Schone en het Goede fundamenteel hetzelfde zijn, omdat ze op hetzelfde gebaseerd zijn: de Vorm (‘pulchrum et bonum in subiecto quidem sunt idem, quia super eandem rem fundantur, scilicet super formam’, ST, Q5A1<\/a>). Onze menselijke geest is echter evenmin volmaakt, en daarom kunnen we het Goede niet absoluut waarnemen, maar alleen maar voor zover het in de dingen voorkomt (‘bonum et ens sunt idem secundum rem, sed differunt secundum rationem tantum’ ST, Q5A5<\/a>). Hoe beter dus een artefact de eenheid van het Goede, het Ware en het Schone teweeg weet te brengen, hoe dichter dit artefact God weet te benaderen. En natuurlijk gebruiken we goud, het metaal dat nauwelijks slijt, geen verbindingen aangaat met andere metalen en ook nog een mooie glans heeft: het is het meest goddelijke onder de metalen.<\/p>\n

\"Het<\/a>Heden ten dage komt deze fundamentele eenheid, deze hi\u00ebrarchie ons wellicht vreemd voor. Zolang het maar werkt, zolang het maar doet wat wij willen dat het doet, is het in orde. Form follows function<\/em>, was in de eerste helft van de twintigste eeuw het credo van de Nieuwe Zakelijkheid. Een huis, zo hield Le Corbusier<\/a> ons voor, dat is een machine om in te wonen. Maar de laatste twee, drie decennia zien we echter een verandering in deze opvatting. De beschikbaarheid en betrouwbaarheid van onze technologische artefacten hebben ertoe geleid dat we ons weer op andere zaken dan puur functionalisme<\/em> kunnen gaan richten. ‘So it works’, stelt bijvoorbeeld Alan Cooper<\/a>, ‘but can you work with it<\/em>?’. De hedendaagse technologie richt zich steeds minder louter op functie, maar stelt ook hoge eisen aan de schoonheid<\/em> van het apparaat en de daaraan gekoppelde persoonlijke binding<\/em> die dit teweegbrengt. Voor een apple fan-boy is deze schoonheid ook verbonden aan de waarheid<\/em> en de goedheid<\/em> van de apparatuur: voor hem is het waar<\/em> dat de OS-X goed<\/em> is en Windows slecht<\/em>. ‘Dasein is design’, stelt de Rotterdamse filosoof Henk Oosterling in zijn Premsela-lezing<\/a>. In deze ‘esthetisering van het dagelijks leven’ kan de techniek zich niet onthouden van het doen van esthetische of ethische uitspraken. En daarom is het helemaal niet raar dat de techniek van vandaag, de informatica, toenadering zoekt tot de kunsten in een poging het feitelijk artifici\u00eble onderscheid tussen waarheid, goedheid en schoonheid op te heffen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wanneer ik vertel dat ik mijzelf positioneer op het grensvlak van informatica en kunst reageren mijn toehoorders in de regel verbaasd: ‘kunst en informatica, dat zijn wel twee heel verschillende zaken’, zo luidt in het algemeen de reactie. Bij informatica, zo blijkt wanneer ik er op doorvraag, heeft men een beeld van techniek en wetenschap,<\/p>\n

Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[2],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/504"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=504"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/504\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":512,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/504\/revisions\/512"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=504"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=504"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=504"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}