{"id":531,"date":"2016-01-23T13:38:22","date_gmt":"2016-01-23T11:38:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/?p=531"},"modified":"2016-05-26T10:44:01","modified_gmt":"2016-05-26T08:44:01","slug":"ep39-epipaleolitische-kunst","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bartbarnard.nl\/blog\/ep39-epipaleolitische-kunst\/","title":{"rendered":"EP39: epipaleolitische kunst"},"content":{"rendered":"

Introductie<\/strong>
\nWanneer we kijken naar de materi\u00eble nalatenschap van onze prehistorische voorouders, valt op dat we daarin niet alleen gebruiksvoorwerpen<\/em> terugvinden. Het zijn niet alleen potten en pannen, schilden en speren, of vuistbijlen en vuurplaatsen. Een groot (het grootste?) gedeelte van deze nalatenschap bestaat juist uit wat we heden ten dage \u2018kunst\u2019 zouden noemen: beelden, versieringen, schilderingen. De vroege archeologie interpreteerde en kwalificeerde deze \u2018kunstwerken\u2019 op eenzelfde manier als waarop in de negentiende eeuw kunst werd beoordeeld: als gevolg van sociale, wetenschappelijke en kunsthistorische ontwikkelingen tussen de achttiende en negentiende eeuw, werd de beoordeling van kunst gebaseerd op de schoonheid<\/em> en het naturalisme<\/em> van de kunstwerken in kwestie en op de expertise<\/em> van de kunstenaar. Het begrip \u2018kunst\u2019 werd in die periode gereduceerd tot \u2018schone kunst\u2019 (Dejean 1997, Talon-Hugon 2014) \u2013 een vernauwd blikveld waarmee ook de archeologie initieel naar de prehistorische werken keek (Abadia&Morales 2013, pp.271\u2013275)<\/p>\n

Te veel tijd scheidt ons van die prehistorische voorouders en hun wereld om echt iets zinnigs te kunnen zeggen over de betekenis die door hen aan deze afbeeldingen en kunstuitingen werd toegekend \u2013 dergelijk werk wordt door antropoloog en archeoloog Gary Rollefson <\/a>omschreven als een \u2018exercise in futility\u2019<\/a>. Desalniettemin vraagt de hedendaagse situatie, waarin de kunst zich schijnbaar alleen mag bezighouden met het schone<\/a> en los is komen te staan van het goede en het ware, om een analyse van de prehistorische kunstuitingen, waarin die scheiding ogenschijnlijk minder aanwezig was. Het maken van dergelijke werken vereist immers een behoorlijke investering (in termen van tijd en grondstoffen, maar ook van kunstenaars die gevoed moeten worden), en het lijkt onwaarschijnlijk dat primitive culturen zich deze moeite zouden hebben getroost wanneer zij dit niet als essentieel zouden hebben gezien; wanneer de kunst alleen maar als \u2019extra versiering, als \u2018ornamenten bij het harde dagelijkse bestaan\u2019 zou zijn geweest (Abadia&Morales,p.289).<\/p>\n

\"Voor<\/a>

Voor het bereiken het plafond van de grot moesten ook stellingen gebouwd worden \u2013 met stenen werktuigen (DL135).<\/p><\/div>\n

De dieren van Lascaux<\/strong>
\nE\u00e9n van de bekendste locaties waar veel prehistorische kunstwerken te vinden zijn, is Lascaux<\/a> in de Franse Dordogne<\/a>. Geschilderd in de periode van zeventien- tot twaalfduizend jaar geleden (het zogenoemde epipaleolithicum<\/em><\/a>) worden hier op wanden in grotten paarden, mammoeten, katachtigen, rinocerossen afgebeeld (DEA, 45; volledige opsomming vinden we op pp.45\u201350). Behalve dieren vinden we hier ook afbeeldingen van abstracte geometrische figuren, vari\u00ebrend in grootte van enkele millimeters tot meer dan een decimeter (DEA 55\u201356). Veel afbeeldingen zijn geplaatst in de opening van de grotten, waar voldoende daglicht naar binnen valt. Andere afbeeldingen bevinden zich diep in de grot, op donkere en moeilijk bereikbare plaatsen die blijkbaar slechts \u00e9\u00e9n of enkele keren bezocht zijn (met eeuwen of zelfs millennia tussen twee bezoeken) met schijnbaar als enige doel die schilderingen aan te brengen (DEA 59\u201360).<\/p>\n

\"lascaux2\"<\/a>

Rennende paarden op de wanden van Lascaux.<\/p><\/div>\n

De dieren die hier op de wanden prijken zijn redelijk naturalistisch geschilderd \u2013 zonder twijfel kende de schilder zijn onderwerpen goed (DEA 74). Het is echter onwaarschijnlijk dat deze schilderingen verband houden met de jacht of andere alledaagse bezigheden: lang niet alle afgebeelde dieren vormden prooidieren voor de paleolithische mens, en waar het prooidieren betreft worden deze zelden gewond of zelfs maar bejaagd afgebeeld (DEA 56\u201357). Op de (zeldzame) locaties waar zowel botten als grotschilderingen zijn gevonden, bestaat verder een grote discrepantie tussen de afgebeelde en verorberde diersoorten (DEA 74). De afbeeldingen moeten wellicht eerder gezien worden als een \u2018bestiarium\u2019 dat verband houdt met de prehistorische mythologische wereld (DEA 45; Schmidt 2010, 246).<\/p>\n

\"Twee<\/a>

Twee bisons.<\/p><\/div>\n

Spiritualiteit en totemisme<\/strong>
\nWaarschijnlijk bestond die epipaleolitische mythologische wereld uit sjamanisme<\/a> en totemisme<\/a> (DL 183, DL 267): de gedachte dat de zichtbare wereld doordrongen is van onzichtbare geesten en krachten die al het leven be\u00efnvloeden. Een groep of een stam heeft een spirituele connectie met die geesten en krachten dankzij hun specifieke \u2018totem\u2019: een dier, een plant of een totempaal. Een persoon uit deze stam identificeert zich sterk met deze totem, die voor hem de verbinding legt met de geestelijke onzichtbare wereld. Deze manier van werken lijkt een nagenoeg universeel menselijk verschijnsel te zijn:<\/p>\n

\n

Totemism can be considered as a traditional universal system, recognized to exist independently over huge geographical distances, the common denominator being that it occurs primarily amongst hunter-gather societies (Morris&Cohen 2002, 70)<\/p><\/blockquote>\n<\/blockquote>\n

Hoewel de grote diversiteit aan afgebeelde diersoorten in Lascaux niet strookt met bekende systemen van totemisme (DL 317), is het wel aannemelijk dat deze afbeeldingen tot doel hadden in contact te komen met deze mythologische spirituele wereld. Deze wereld respecteren en tevreden houden was absoluut essentieel om te kunnen overleven. Door deze afbeeldingen te maken, te vereren en met de juiste rituelen te omgeven, verzekerde de paleolithische mens zich van een juiste verbinding<\/em> met die geestelijke wereld, en bij extensie de waarneembare \u2013 iets wat we ook terugzien bij de jagers-verzamelaars die w\u00e9l beschreven zijn:<\/p>\n

\n

For groups like the Innu and their neighbours the Cree, who depended entirely on hunting, pleasing the [spiritual world] through rituals [\u2026] and securing their aid through dreams and visions was absolutely crucial to survival. And even among peoples like the Cherokee and the Iroquois, who lived primarily by farming, preserving a proper connection with the animal world was considered essential not only for food but for the spiritual well-being of the community. (Wilson 1998, 26)<\/p><\/blockquote>\n<\/blockquote>\n

Conclusie<\/strong>
\nDe grotschilderingen van Lascaux lijken geschilderd uit noodzaak<\/em>. Zij vormden de enige mogelijkheid die de epipaleolitische mens had om in contact te komen met de mythologische spirituele wereld. Niet om deze te beheersen en te onderwerpen, maar om deze te begrijpen, te respecteren en te helpen \u2013 vanuit de fundamentele gedachte van reciprociteit: de mens was afhankelijk van het welzijn van de dieren en zijn directe omgeving; wanneer het daar goed mee ging zou het ook met de mens goed gaan.<\/p>\n

Het is van belang op te merken dat deze rituele verbintenis betrekking heeft op planten en dieren die zich in dezelfde omgeving bevinden als de mensen die die rituelen uitvoeren. Het gaat om een verbinding die betrekking heeft op de onmiddellijk waarneembare werkelijkheid. De jagers-verzamelaars die de schilderingen aanbrachten doorkruisten in kleine groepen van tien tot twintig individuen grote stukken grond en woonden niet op \u00e9\u00e9n specifieke plek. Hun fysieke en spirituele wereld kende een horizontale<\/em> ori\u00ebntatie (Peters&Schmidt 2004, 210). De mens zag zichzelf nog als \u00e9\u00e9n met zijn omgeving en gebruikte schilderingen (en beelden) om in contact te komen met de geesten die zich fundamenteel op hetzelfde niveau<\/em> bevonden.<\/p>\n

Literatuur en siglia<\/strong><\/p>\n